Egnatia Press
Μακεδονία

H συγκλονιστική αναδρομή στην ιστορία της Ξηροκρήνης Θεσσαλονίκης!

H συγκλονιστική αναδρομή στην ιστορία της Ξηροκρήνης Θεσσαλονίκης!

«Στην Ευαγγελίστρια τα κυπαρίσσια μουντά, όπως και στης Αγίας Παρασκευής το μάντρωμα, στη θέση όπου ετελειώθη ένας Νεομάρτυρας, κοντά στη μυρμηκιά της Ξηροκρήνης».

Αυτές οι δύο σειρές με τις 23 λέξεις, που επιλέγει να γράψει ο πεζογράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, αποτυπώνουν με τον πιο ρεαλιστικό τρόπο το πώς αναπαρίσταται η βορειοδυτική πλευρά της πόλης, η Ξηροκρήνη, στον νου των Θεσσαλονικέων εδώ και αρκετά χρόνια: ουσιαστικά παραμένει στην αφάνεια.

Ελάχιστοι γνωρίζουν πως μια οθωμανική κρήνη της έδωσε το όνομα, ότι ένας πλάτανος που συμπλήρωσε πάνω από έναν αιώνα ζωής αποτελεί ως σήμερα τοπόσημο για την περιοχή και πως η συνύπαρξη μικρασιατών και Εβραίων έδωσε ώθηση στο κομμάτι αυτό της πόλης για να αναπτυχθεί. Έτσι, σίγουρα δεν της αξίζει να αποτελεί μία «μαύρη τρύπα» στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης και να λησμονείται.

 

 

Η Ξηροκρήνη πήρε το όνομά της από μία οθωμανική κρήνη του 19ου αιώνα που είναι διατηρητέα. Η κρήνη αυτή είναι κρυμμένη σε έναν ακάλυπτο χώρο, σε μία οικοδομή λίγο πριν από το 67ο Δημοτικό Σχολείο, επί της οδού Παπαθανασίου. Όταν αναπτύχθηκε το αστικό τοπίο κρύφτηκε και δεν γνώρισαν πολλοί την ύπαρξή της. Στην Ξηροκρήνη ζούσαν κυρίως πρόσφυγες αλλά και κάποιοι Εβραίοι. Το Ρεζί Βαρδάρ από την πλευρά του, που φιλοξενούσε μόνο Εβραίους, ονομάστηκε έτσι λόγω του ότι υπήρχε το εργοστάσιο «Ρεζί» περίπου στην αρχή της οδού Λαγκαδά, μία μεγάλη καπνοβιομηχανία.

Η «άσεμνη», όπως χαρακτηρίστηκε, Ξηροκρήνη και το Ρεζί Βαρδάρ, είναι ο αιωνόβιος πλάτανος που φυτεύθηκε από τα χέρια μίας προσφυγικής οικογένειας. Είναι ο τόπος γυναικείας χειραφέτησης καθώς ένα μεγάλο κομμάτι των γυναικών εβραϊκού θρησκεύματος που εργάζονταν σε εργοστάσια διεκδικούσαν το δικαίωμά τους στην εργασία και τη χειραφέτησή τους από την τότε πατριαρχική αντίληψη. Είναι επίσης ο «Τενεκέ Μαχαλάς», δίπλα στον σημερινό Σταθμό αλλά κυρίως ήταν, είναι και θα είναι ένα πέρασμα αλλά και τόπος κατοικίας.

Και όπως είναι αναμενόμενο, οι πιο όμορφες και ακριβείς λεπτομέρειες για τις συνθήκες διαβίωσης των ατόμων σε μία περιοχή βρίσκονται στα κιτάπια ενός σχολείου. Έτσι και τώρα βρέθηκαν στο υπόγειο του 67ου Δημοτικού Σχολείου της Ξηροκρήνης, επί της Παπαθανασίου 41, στο κέντρο της προσφυγικής γειτονιάς.

Τα προπολεμικά αυτά αρχεία του σχολείου της περιοχής, του 13ου/19ου Δημοτικού Σχολείου Θεσσαλονίκης, το οποίο στη συνέχεια μετεξελίχτηκε σε 6ο και 67ο Δημοτικό Σχολείο,
εντοπίστηκαν το καλοκαίρι του 2012, από τον τότε διευθυντή, Δημήτρη Γουλή και άμεσα ξεκίνησε να ξετυλίγεται το νήμα μίας περιοχής που φιλοξενούσε άτομα από την Κωνσταντινούπολη έως και περιοχές της μακεδονικής περιφέρειας.

Ονόματα προσφυγόπουλων και εβραιόπουλων ξεδιπλώθηκαν μπροστά του και αφηγήθηκαν τη δικιά τους ιστορία. Μέσω των ανώνυμων αρχείων που υπήρχαν στα μητρώα των μαθητών, ζωντάνευε μία γειτονιά. «Πατρίδα των περισσότερων παιδιών εμφανιζόταν η Κωνσταντινούπολη, η Θράκη και η Σμύρνη που έδειχνε πως τα παιδιά ήταν προσφυγόπουλα, ενώ τα περισσότερα ορφανά ή παιδιά άπορων οικογενειών. Παράλληλα υπήρχαν και αρκετά εβραιόπουλα». Άλλωστε, η περιοχή προπολεμικά στέγαζε σε πολύ μεγάλο βαθμό το εβραϊκό προλεταριάτο της δυτικής πλευράς της Θεσσαλονίκης.

 

Οι δάσκαλοι περιέγραφαν με ξύλινη γλώσσα τα τραγικά προβλήματα που αντιμετώπιζε η περιοχή όσον αφορά την πείνα, τη φτώχεια και την εγκατάλειψη κατά το 1924-25 έως 1940.

Όπως όμως σημειώνει ο κ. Γουλής, μέσα από το αρχειακό υλικό ανακάλυψε ότι η Ξηροκρήνη από το 1926 έως και σήμερα εξακολουθεί να ταλανίζεται από τα ίδια προβλήματα. «Σε εφημερίδες του 1926 βλέπαμε πως υπήρχε και τότε το πρόβλημα του ελλιπούς φωτισμού και της εγκληματικότητας» τονίζει για να συμπεράνει ότι πάντοτε γειτονιές που γειτνιάζουν με το λιμάνι ή με τον Σιδηροδρομικό Σταθμό μίας μεγάλης πόλης, έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά, είναι ένα πέρασμα αλλά και τόπος κατοικίας.

Μία ματιά στην Ξηροκρήνη του τότε

Με οδηγό τον κ. Γουλή ξεκινάει ένα νοερό ταξίδι στην περιοχή, η οποία έως το 1870 αποτελούνταν από λιβάδια για αυτό και η προηγούμενη ονομασία της ήταν Τσαΐρ. Όταν γκρεμίζονται τα τείχη της Θεσσαλονίκης γύρω 1860-70 η πόλη αναπτύσσεται είτε ανατολικά με τη δημιουργία της συνοικίας των Εξοχών όπου πάνε οι πλούσιοι, είτε δυτικά προς την Ξηροκρήνη, όπου κατευθύνονται άτομα με χαμηλότερο οικονομικό στάτους ή είναι εσωτερικοί μετανάστες από τη μακεδονική περιφέρεια.

Η δημιουργία του Ρεζί Βαρδάρ και της Ξηροκρήνης βρίσκει τις ρίζες της στο 1914 αλλά αναπτύσσεται ακόμα περισσότερο μετά την πυρκαγιά του 1917 όταν αρκετοί κάτοικοι της πόλης που είδαν τα σπίτια τους να καίγονται αναγκάστηκαν να μετοικήσουν είτε ανατολικά στον «Συνοικισμό 151» είτε δυτικά.

 

Συνεχίζοντας το ταξίδι κάνουμε μια στάση κοντά στον Σταθμό και μία αναδρομή στο πώς ήταν η περιοχή 80 χρόνια πριν. Από το σημείο περνούσε ένα ρέμα και δεν υπήρχε ο Σταθμός αλλά υπήρχε ο λεγόμενος «Τενεκέ Μαχαλάς», ο οποίος ήταν ένα άθλιο κομμάτι της πόλης που κατοικούνταν από Εβραίους, κυρίως, άπορους που μετοίκησαν εκεί μετά την πυρκαγιά του 1917. Ονομάστηκε έτσι γιατί τα οικήματα ήταν φτιαγμένα από τσίγγο. Στην άκρη είχε ένα λυόμενο σχολείο, τα αρχεία του οποίου βρήκε ο κ. Γουλής στο 67ο Δημοτικό. Ο μαχαλάς γκρεμίζεται το 1940 περίπου και το σχολείο αναγκάζεται να διακόψει τη λειτουργία του καθώς έχουν επιτάξει οι Γερμανοί τις δύο από τις τρεις αίθουσες και είναι εκτεθειμένο στους βομβαρδισμούς.

Στις περιοχές της Ξηροκρήνης δεν είχε Πόντιους πρόσφυγες αλλά Κωνσταντινοπολίτες, Θρακιώτες και Σμυρνιούς. Οι λιμενεργάτες και οι καπνεργάτες ήταν Εβραίοι αλλά υπήρχαν και πολλοί που δραστηριοποιούνταν στο επίπεδο του μικρο-εμπορίου.

«Είναι εντυπωσιακό πως παρά τα προβλήματα και τη φτώχεια, σε εφημερίδες της εποχής γράφονταν πόσο πεντακάθαρη και περιποιημένη ήταν η περιοχή αυτή», τόνισε ο κ. Γουλής. Επίσης, υπάρχει μία κοινωνική κινητικότητα όπου η περιοχή διεκδικεί σε πολύ μεγάλο βαθμό τα δικαιώματά της, γεγονός που μαρτυράται από τις αναρίθμητες δράσεις και συλλόγους που είχαν οργανωθεί.

Η δράση των εκπαιδευτικών δείχνει τις αντίξοοες συνθήκες κάτω από τις οποίες εργάζονταν αυτοί οι άνθρωποι. Στα αρχεία φαίνονται σχολεία που έχουν τρεις και τέσσερις αίθουσες με 500 μαθητές.

 

Στο πλαίσιο των κοινωνικών δράσεων, τα άτομα έκαναν εράνους για να βοηθήσουν τα παιδιά που νοσηλεύοταν με φυματίωση στο σανατόριο του Ασβεστοχωριου αλλά και για τις εισφορές για τα σχολείο. Παρά τη φτώχεια έκαναν εράνους για να ενισχύσουν το σχολείο της γειτονιάς τους. Μέχρι και την δεκαετία ’70 η κοινωνική κινητικότητα βασιζόταν αρκετά στη μόρφωση και για αυτό πάλευαν.

Εβραίοι και πρόσφυγες συνυπήρχαν και πάλευαν μαζί για τα δικαιώματά τους. Στις μαρτυρίες των ανθρώπων που έχουν αναμνήσεις από την προπολεμική περίοδο από Εβραίους γείτονες, τους θυμούνται κάθε Σάββατο να φορούν τα καλά τους γιατί ήταν η αργία τους και να βγαίνουν βόλτα στην οδό Ξηροκρήνης, που είναι σήμερα η Κολωνιάρη, ο μόνος δρόμος τότε.

Όλες αυτές τις εμπειρίες του ο Δημήτρης Γουλής τις αποτύπωσε στο βιβλίο «Πρόσφυγες και Εβραίοι σε μια εργατική γειτονιά της Θεσσαλονίκης: Η μελέτη μίας γειτονιάς μέσα από το αρχείο του σχολείου» από τις εκδόσεις University Studio Press.

Ο ιστορικός πλάτανος

Ένα τοπόσημο της περιοχής είναι αναμφίβολα ο ιστορικός πλάτανος της Ξηροκρήνης που βρίσκεται στη συμβολή των οδών Αγίων Πάντων και Αμπελώνων. Αυτός ο πλάτανος φυτεύτηκε τη δεκαετία του 1920 από την οικογένεια Μπλουντσίδη. Οι Μπλουντσίδηδες ήταν μία οικογένεια προσφύγων, σιδηροδρομικοί στο επάγγελμα. Ο πλάτανος βρισκόταν στην αυλή του σπιτιού τους όπου υπήρχε και μία βρύση. Έως σήμερα συνεχίζει να κοσμεί την περιοχή και να αποτελεί συνδετικό κρίκο του τότε με το τώρα.

 

Μεταφερόμαστε πάλι στο σήμερα. Στην Ξηροκρήνη χτίστηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες εργατικές κατοικίες και πάρκα, όμως πλέον η εικόνα τους είναι αρκετά απογοητευτική. Ορόσημο της Ξηροκρήνης είναι οι δίδυμες δωδεκαώροφες πολυκατοικίες, χτισμένες επί της οδού Λαγκαδά. Στη Θεσσαλονίκη είθισται να αφηγούνται ότι τη βραδιά του μεγάλου σεισμού, το 1978, οι δωδεκαώροφες της οδού Λαγκαδά φίλησαν η μία την άλλη. Μάλιστα, το 67ο Δημοτικό Σχολείο της περιοχής, στο υπόγειο του οποίου βρέθηκαν τα αρχεία, αποτέλεσε και το μοναδικό σχολικό ίδρυμα που υποδέχτηκε πρόσφυγες το 2016. Συγκινητική ήταν και η στιγμή όταν τα ελληνόπουλα χειροκρότησαν τα προσφυγάκια που έφτασαν τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς για να φοιτήσουν στο σχολείο. Η περιοχή φιλοξενεί μέχρι σήμερα πολλούς πρόσφυγες και… θυμάται την παλιά της ταυτότητα.

Για την Ξηροκρήνη, ίσως τελικά να ισχύει το τραγούδι του Νίκου Παπάζογλου σε στίχους του Νίκου Ρασούλη, «όλα τριγύρω αλλάζουνε και όλα τα ίδια μένουν».

Οι φωτοφραφίες έχουν παραχωρηθεί από το αρχείο του κ. Γουλή

Πηγή εξωτερικής φωτογραφίας και πρώτης εσωτερικής: Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης – Old Photos of Thessaloniki/Facebook

Πηγή: https://www.voria.gr

Σχετικά Άρθρα

Ποζρικίδης: “Το 2026 η νέα ΔΕΘ, αυτό δεν αλλάζει…”! (ΒΙΝΤΕΟ)

nikos521964

Συγκέντρωση διαμαρτυρίας εργαζομένων του Ιπποκρατείου

Egnatiapress

Έρχονται ηλεκτρικά ποδήλατα στον δήμο Χαλκηδόνος

Egnatiapress

Θεσσαλονίκη: Αίσιο τέλος στην περιπέτεια εξαφάνισης 45χρονου ποδηλάτη

Egnatiapress

Η Ανθοέκθεση του Δ. Αμπελοκήπων – Μενεμένης επιστρέφει μετά από δύο χρόνια απουσίας

Egnatiapress

Εργασίες συντήρησης στη Μοναστηρίου και στην Εθνική Οδό Θεσσαλονίκης – Έδεσσας και σήμερα

Egnatiapress